Je lichaam belasten is goed. Door te bewegen train je je spieren en blijf je in conditie. Maar als fysieke belasting te zwaar of te eenzijdig is, of als je houding daarbij verkeerd is, kan het ongezond worden. Je kunt klachten krijgen en als die te erg worden kan er een moment komen dat je er zelfs niet meer door kan werken. In deze arbocatalogus gaat het over het voorkómen of verminderen van ongezonde fysieke belasting.
Bij te zwaar duwen of trekken van bijvoorbeeld karren of rolcontainers kan overbelasting ontstaan. Of je werk echt zwaar is, hangt af van het gewicht en afmetingen van de kar en hoe vaak je de kar moet duwen. Ook de ondergrond en de kwaliteit van de wielen spelen een grote rol.
Van energetische belasting is sprake als je langdurig zwaar werk uitvoert waarbij je veel energie verbruikt, dieper gaat ademhalen en je hartslagfrequentie stijgt. Denk bijvoorbeeld aan het rijden met een zware kruiwagen door mul zand. Deze belasting kan zorgen voor algehele vermoeidheid en op den duur voor overbelasting van spieren en gewrichten.
Van repeterende bewegingen is sprake als je steeds dezelfde, relatief kortdurende, bewegingen moet uitvoeren. Je kunt bijvoorbeeld denken aan snoeien van heggen of vullen en legen van vaatwassers. Maar ook moppen, wringen of poetsen bij schoonmaakwerk is een vorm van repeterend bewegen. Evenals beeldschermwerk.
Lange tijd achtereen staan is een vorm van een ongunstige werkhouding. Veel lopen daarentegen is een vorm van energetische belasting. Beide zijn ongunstig voor het lichaam als het te lang duurt. Als je staan en lopen kunt afwisselen word je minder snel moe. Het is nog beter om staan en lopen af te wisselen met zittend werk, zodat je benen regelmatig rust krijgen. Langdurig staan en lopen komt vooral veel voor bij voedselbereiding en in de bediening. Langdurig staand werken moet zoveel mogelijk voorkomen worden.
Het tillen van te zware lasten is de bekendste vorm van fysieke belasting. Of een tilsituatie in jouw werk toelaatbaar is, hangt van veel factoren af. Het gewicht van het voorwerp is een belangrijke factor, maar ook de reikafstanden, je lichaamshouding en hoe vaak je moet tillen, spelen een belangrijke rol. Denk aan: het tillen van grote en zware spullen zoals bedden, matrassen, kasten, wasmachines, keukenkastjes, afwasmachines e.d. Dragen is tillen en lopen tegelijk. Bij dragen gaat het ook nog om de afstand die je moet afleggen met het voorwerp.
Als je lang moet werken in eenzelfde of een ongunstige lichaamshouding kan lichamelijke overbelasting ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan het werk van een onderhoudsmonteur in een keukenkastje. Hoe slechter de houding is en hoe langer je deze houding moet volhouden, hoe zwaarder de belasting is. De technische/facilitaire dienst heeft vaak te maken met ongunstige werkhoudingen bij het aansluiten/plaatsen/ophangen/verwijderen van materiaal in huisjes.
In Nederland zijn enkele wettelijke normen vastgesteld op het gebied van fysieke belasting:
Voor fysieke belasting geldt dat er in het Arbobesluit nadere voorschriften zijn opgenomen met betrekking tot de RI&E. Als eerste stap dient in kaart worden gebracht welke fysiek belastende handelingen in het werk voorkomen. Per fysiek belastende handeling moet vervolgens in kaart worden gebracht: de kenmerken van de last, de vereiste lichamelijke inspanning, de kenmerken van de werkomgeving en de eisen van de taak. Zorg dat alle vormen van fysieke belasting worden beoordeeld. Dat kan door inschakeling van een Arbodienst of ander gespecialiseerd bureau, of door gebruik te maken van instrumenten die door een bedrijf zelf kunnen worden gebruikt om fysieke belasting te beoordelen.
Onderzoek ook de effecten van fysieke belasting bij de werknemers met het Periodiek ArbeidsGezondheidskundig Onderzoek (PAGO). Uitvoering van het PAGO, met als onderdeel fysieke belasting, vindt doorgaans door de arbodienstverlener plaats. Bied de werknemers die in het werk te maken krijgen met fysieke belasting minstens eens in de vier jaar een PAGO Fysieke belasting aan. Voor medewerkers met een hoge fysieke belasting en/of leeftijd kan een hogere frequentie worden gekozen. Stimuleer met tijdige en herhaalde voorlichting een hoge response onder medewerkers.
Spreek af met de uitvoerder van het PAGO dat individuele medewerkers een terugkoppeling krijgen van hun eigen resultaten. En dat de directie en medezeggenschap een geanonimiseerd rapport ontvangen met groepsgewijze bevindingen en aanbevelingen.
Zie hier enkele tips op het gebied van fysieke belasting die bij de voorlichting een rol kunnen spelen.
In de arboregelgeving is het volgende opgenomen:
De zwangere medewerkster wordt tijdens de zwangerschap niet blootgesteld aan de volgende fysieke belastingen:
Op grond van de Arbowet moet de arbeid worden aangepast aan de persoonlijke eigenschappen van de medewerker. Voor medewerkers met een beperking betekent dat dat zo nodig maatwerk moet worden geleverd om toegang tot de werkplek en het uitvoeren van het werk mogelijk te maken.
Houd rekening met hun beperkte belastbaarheid. Het lichaam van jongeren is nog niet volgroeid, hierdoor is het risico van fysieke overbelasting groter dan normaal. Ook is extra aandacht voor voorlichting en instructie bij fysiek belastende werkzaamheden nodig.
Er is geen duidelijke grens wat onder ‘ouderen’ moet worden verstaan. Wel neemt de belastbaarheid met het stijgen der jaren onvermijdelijk af. Zorg voor maatwerk. Voorkom onder meer dat medewerkers jarenlang eenzelfde eenzijdige belasting ondervinden. En zorg in het kader van duurzame inzetbaarheid dat de fysieke belasting voor alle leeftijdsgroepen afneemt.
Op Arboportaal van het ministerie van Sociale Zaken en werkgelegenheid is algemene informatie te vinden over fysieke belasting. Zie ook de Werkinstructie Fysieke belasting van de Nederlandse Arbeidsinspectie.
Waar een risico is op lichamelijke over- of onderbelasting zal een werkgever passende maatregelen moeten treffen.
De Arbowet schrijft voor dat je bij risico’s in het werk eerst moet kijken of je deze risico’s kunt wegnemen, de zogenoemde bronaanpak. Als dat niet mogelijk is moet je technische of organisatorische collectieve maatregelen nemen die de belasting verminderen. Als ook collectieve maatregelen niet afdoende zijn, dan moet je individuele maatregelen treffen. Als laatste mogelijkheid geldt het verstrekken van persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s). Denk bij PBM’s op het gebied van fysieke belasting aan draagbanden handschoenen en werkschoenen voor een betere grip.
De maatregelen op de verschillende niveaus hebben nadrukkelijk een hiërarchische volgorde. Als werkgever moet je dus eerst de mogelijkheden op hoger niveau onderzoeken voordat je besluit tot maatregelen op een lager niveau. Zie ook de TOP-strategie voor fysieke belasting.
Hieronder zijn enkele mogelijke maatregelen uitgewerkt, die afhankelijk van de bedrijfssituatie kunnen worden ingezet. Ga na het van treffen van een maatregel na of daarmee de fysieke belasting voldoende is teruggebracht. En neem zo nodig aanvullende maatregelen.
